قدمت و با اين شيوع و گسترش ، بدون الهام از نداى فطرت در دل جامعهء بشرى به وجود آيد و شروع به رشد و نموّ نمايد . شايد هر فردى در حالات خاصى ، احساس نمايد كه رشتهء زندگى او با مرگ وى گسسته نمىشود و مرگ وى آخرين حلقهء تكامل وى نيست و هرگز او براى زندگى چند روزه با انبوهى از مشكلات و سختىها آفريده نشده است ، بلكه اين شب تار صبح روشنى دارد و مرگ دروازهء فنا و نابودى نيست ، بلكه دريچه‌اى به سوى زندگى پيوسته و ابدى است . البته - همان‌طور كه در جاى ديگر گفته‌ايم - نداى فطرت فقط در انسان ايجاد توجه و بيدارى مىنمايد ، ولى نمىتواند ، هادى و رهبر باشد ، بلكه براى پرورش امور فطرى استادانى لازم است كه شاخه‌هاى كج و معوجش بزنند و آن را از هر نوع انحراف و آميختگى به خرافات پاك سازند . از اين نظر ، اعتقاد به روز باز پسين در ميان ملل جهان ، با يك رشته خرافات و افسانه‌ها آميخته و وصله‌ها و پيرايه‌هاى ناجورى به آن بسته شده است . بنابر اين نبايد تعجب كنيم وقتى بشنويم برخى از ملل ، در گذشته هنگام مرگ بزرگان خود ، كاهنى را زنده همراه او دفن مىكردند ، تا در آن سرا راهنماى او گردد و يا دلقكى را زنده زنده به گور مىنمودند تا نديم او شود . « 1 » معاد و دانش‌هاى بشرى اعتقاد به معاد ، به سان عقيده به خداى جهان در پرتو تكامل علوم و گسترش دانش و بينش بشر ، در رديف مسائل روشن و استوار قرار گرفته و هر چه دانش پيش مىرود ، مشكلاتى كه به دست و پاى فكر بشر گذشته پيچيده و گروهى را دچار اشكال و ترديد ساخته بود ، باز مىگردد .

--> ( 1 ) . دائرة المعارف ، ج 1 ، مادهء « أخر » ، ص 93 .